Meer informatie

Het OPERA project: een studie naar Optimaal, PERsoonsgericht Antidepressivagebruik

OPERA is het Nederlandse onderzoek naar optimaal antidepressivagebruik. OPERA bestaat uit twee delen:

  • OPERA-monitor onderzoekt wanneer en bij wie depressie goed herstelt na het starten met antidepressiva.
  • OPERA-afbouw onderzoekt of, wanneer en bij wie antidepressiva goed afgebouwd kunnen worden na herstel van een depressie.

‘In de geneeskunde weten we veel van starten met medicatie, maar nog heel weinig van veilig stoppen. Dat geldt voor veel meer geneesmiddelen dan antidepressiva. OPERA gaat pionieren op een heel relevant terrein, op zoek naar gedegen bewijs voor een beter stopbeleid.’ Dr. Christiaan Vinkers, psychiater, Amsterdam UMC

OPERA-monitor

Antidepressiva zijn medicijnen die goed kunnen werken tegen een depressie. De werkzaamheid kan echter erg verschillen tussen mensen. Sommige mensen die antidepressiva gebruiken, herstellen volledig van hun depressie, terwijl anderen nog last houden van depressieve klachten. Het is nog niet goed te voorspellen wie zal opknappen met antidepressiva en hoelang dat duurt.

Met het OPERA-monitor onderzoek willen we antwoord geven op de volgende vragen:

  • Hoe lang duurt het voordat iemand herstelt van een depressie na het starten met een antidepressivum?
  • Zijn er kenmerken die bepalen of mensen beter of sneller herstellen? En welke kenmerken zijn dit?

Dit doen we door bij mensen die antidepressiva gebruiken vanwege hun depressie, nauwkeurig in kaart te brengen hoe het herstel verloopt. Hiermee kunnen we in de toekomst patiënten beter voorlichten over het slikken van antidepressiva.

Wij zoeken 2000 deelnemers:

  • met een depressie,
  • tussen de 18 en 75 jaar oud, en
  • die in de afgelopen 2 maanden zijn gestart met citalopram (Cipramil©) of sertraline (Zoloft©).
  • Deelnemers vullen om de maand een online vragenlijst in van ongeveer 10-30 minuten.
  • Afhankelijk van het verloop van de klachten, vindt er een telefonisch interview plaats. Hiermee brengen we de depressieve klachten beter in kaart en kunnen we vaststellen of de depressie hersteld is. Dit interview zal ongeveer 15 minuten duren.
  • Deelname aan OPERA-monitor duurt tussen de 4 en 18 maanden.
  • Een optioneel onderdeel van het onderzoek is het verzamelen van DNA via speeksel. Hiermee onderzoeken we of erfelijke eigenschappen een rol spelen bij het ontstaan en herstellen van een depressie.
  • Mensen die meedoen aan OPERA-monitor en waarbij de depressieve klachten voor een langere periode veel minder of weg zijn, vragen wij om mee te doen aan een vervolgonderzoek. Dit vervolgonderzoek gaat over het afbouwen van antidepressiva en heet OPERA-afbouw.
  • Uitgebreide informatie over OPERA-monitor kunt u lezen in de volgende informatiebrieven: Amsterdam Leiden Rotterdam Nijmegen Groningen.
  • Aanmelden kan door de arts/apotheker of door de patiënt zelf. Klik hier om aan te melden.
  • Na de aanmelding verzorgt het OPERA onderzoeksteam het verdere contact met de patiënt.
  • Nadat de patiënt toestemming geeft om mee te doen, start hij/zij met de online vragenlijsten.
  • Deelnemers en hun behandelaren krijgen de uitkomsten van de vragenlijsten teruggekoppeld en krijgen zo inzicht in het verloop van de depressieve klachten.

OPERA-afbouw

In Nederland gebruiken ruim 150.000 mensen met een depressie langer dan een jaar antidepressiva. Antidepressiva zijn medicijnen die goed kunnen werken tegen een depressie. Aan het langdurig slikken van antidepressiva zitten echter ook nadelen zoals bijwerkingen. Veel mensen die antidepressiva gebruiken, willen weten of en wanneer ze kunnen stoppen.

Huidige behandelrichtlijnen adviseren om na het herstel van de depressie in ieder geval een aantal maanden antidepressiva te blijven gebruiken. Hoe lang iemand die hersteld is van een depressie antidepressiva moet blijven gebruiken, weten we echter niet goed. Voor sommigen is langer gebruik nodig, terwijl anderen misschien eerder kunnen stoppen.

Met het OPERA-afbouw onderzoek geven we antwoord op de vraag of, wanneer en bij wie antidepressiva afgebouwd kunnen worden, na herstel van een depressie. Hiervoor wordt een groep mensen die hersteld is van hun depressie, gevraagd om mee te doen aan het onderzoek waarin hun antidepressivum wordt afgebouwd.

Alleen patiënten die meedoen aan OPERA-monitor kunnen deelnemen aan OPERA-afbouw. Ze komen hiervoor in aanmerking als:

  • zij citalopram (10, 20, 30, 40 mg/dag) of sertraline (50, 100, 150, 200 mg/dag) gebruiken, en
  • de depressie gedurende tenminste 6 maanden hersteld blijkt te zijn.

Een groep van 400 patiënten die hersteld zijn van hun depressie gaan in een periode van 1 jaar langzaam hun antidepressiva afbouwen. Een loting bepaalt wanneer gestart wordt met afbouwen. De “vroege afbouw” groep start op een eerder moment met afbouwen dan de “latere afbouw” groep.

Het afbouwen gebeurt in kleine stapjes in een periode van 4 tot 8 weken. Na de afbouwperiode wordt het antidepressivum vervangen door een placebo. Een placebo is een pil zonder werkzame stof. Zowel de arts als de patiënt weet niet wanneer het antidepressivum precies wordt afgebouwd en wanneer er wordt overgegaan op het placebo.

Tijdens het onderzoek wordt gekeken naar:

  • of de (depressieve) klachten wegblijven
  • hoe het gaat met de kwaliteit van leven
  • het functioneren en de ernst van psychische en lichamelijke symptomen (bijwerkingen en onttrekkingsverschijnselen)
  • of afbouwen kosteneffectief is
  • bij wie het goed lukt om te stoppen met antidepressiva zonder dat klachten terugkeren

Deze uitkomsten worden (grotendeels online) gemeten op 10 momenten gedurende 2 jaar na de start van deelname.

Een optioneel onderdeel van de onderzoeksmetingen tijdens OPERA-afbouw is het afstaan van bloed en een klein haarplukje. Hiermee onderzoeken we of er kenmerken zijn die samenhangen met het herstel van depressie en het succesvol kunnen afbouwen van antidepressiva.

Uitgebreide informatie over OPERA-afbouw kunt u lezen in deze informatiebrief voor deelnemers.

Als u mee doet aan het OPERA-monitor onderzoek en in aanmerking komt voor het OPERA-afbouw onderzoek, dan neemt het OPERA onderzoeksteam contact met u op. Meedoen aan OPERA-afbouw is vrijwillig.

‘Het mooiste is als we uiteindelijk scherpe patiëntprofielen kunnen schetsen. Zodat we beter kunnen voorspellen wie er baat heeft bij langdurig gebruik van antidepressiva en bij wie afbouwen heel goed mogelijk is.’ Prof.dr. Brenda Penninx, hoofdonderzoeker OPERA